کراتینه و رنگ مو چقدر در ریزش مو نقش دارند؟

هفته ای نیست که در مطب با این جمله روبه رو نشویم: «تا قبل از اینکه موهایم را کراتینه کنم، این طور نمی ریخت.» خانمی که این جمله را می گوید معمولا گوشی اش را در می آورد و عکس برس پر از مو را نشان می دهد. حق هم دارد نگران باشد. وقتی ریزش دقیقا چند هفته بعد از یک کار آرایشی شروع شود، ذهن ما به شکل طبیعی همان کار را مقصر می داند. اما ماجرا در واقعیت بالینی کمی پیچیده تر از این رابطه ساده است و درست همین پیچیدگی، تکلیف درمان را روشن می کند.

پاسخ کوتاه این است: کراتینه مو و رنگ مو در اکثر موارد باعث آسیب و شکستن ساقه مو می شوند، نه ریزش از ریشه. ولی این جمله را نباید مطلق در نظر گرفت، چون در شرایط خاصی همین دو کار می توانند ماشه ریزش واقعی را بکشند. تشخیص اینکه شما در کدام دسته قرار دارید، کل مسیر درمان ریزش مو بدون کاشت را تغییر می دهد و تفاوت بین شش ماه اتلاف وقت با یک درمان هدفمند را رقم می زند.

در ادامه بر اساس تجربه بالینی مطب دکتر بیتا ساقی و شواهد پوست و مو، دقیق بررسی می کنیم که مواد شیمیایی رنگ و کراتین چه بلایی سر تار مو می آورند، در چه موقعیتی خطرناک می شوند، و از کجا بفهمید ریزش شما اصلا ربطی به سالن زیبایی ندارد.

تفاوت شکستن مو با ریزش از ریشه؛ مهم ترین تفکیکی که باید بلد باشید

قبل از هر چیز باید بدانید موهایی که در حمام یا روی شانه می بینید، دو منشا کاملا متفاوت دارند.

حالت اول شکستگی یا Hair Breakage است. تار مو در میانه یا نزدیک نوک، جایی که ضعیف شده، از هم گسسته می شود. این تارها کوتاه تر از طول کامل موی شما هستند، دو سرشان باریک و بریده است و در انتهای آن ها هیچ برجستگی سفید رنگی دیده نمی شود. مواد شیمیایی، حرارت اتو و دکلره تقریبا همیشه از این نوع آسیب می سازند.

حالت دوم ریزش واقعی یا Hair Shedding است. تار مو با تمام طول خود از پوست سر جدا می شود و در انتهای آن یک پیاز کوچک و سفید یا شفاف دیده می شود. این یعنی فولیکول کار خود را متوقف کرده و مو از فاز رشد خارج شده است. ریشه ماجرا در این حالت زیر پوست سر است، نه روی ساقه مو.

اگر بخواهید در خانه امتحان کنید، کافی است چند تار ریخته شده را روی یک سطح روشن بگذارید و انتهای آن ها را نگاه کنید. تارهای هم اندازه و کوتاه با نوک بریده، داستان آسیب شیمیایی را تعریف می کنند. تارهای بلند با پیاز سفید، داستان فولیکول را.

کراتینه مو دقیقا چه کاری با تار مو می کند؟

ساقه مو از سه لایه ساخته شده است: کوتیکول در بیرون که مثل فلس های ماهی روی هم خوابیده اند، کورتکس در میانه که پروتئین و رنگدانه مو در آن قرار دارد، و مدولا در مرکز.

در کراتینه درمانی یا Keratin Treatment، محلولی حاوی کراتین هیدرولیز شده روی مو کشیده می شود و سپس با حرارت اتوی صاف کننده، که در بعضی سالن ها تا حدود ۲۳۰ درجه سانتی گراد بالا می رود، روی ساقه مو تثبیت می شود. این ترکیب پیوندهای مو را موقتا بازآرایی می کند و نتیجه اش موی صاف، براق و بدون وز است که بین چند هفته تا چند ماه دوام می آورد.

مسئله اصلی دو چیز است. اول، بسیاری از فرمول های سنتی برای تثبیت به فرمالدهید یا مشتقات آزادکننده فرمالدهید متکی هستند و همین ماده هنگام حرارت دیدن، بخار تحریک کننده ای آزاد می کند که پوست سر و مجاری تنفسی را درگیر می کند. دوم، حرارت مستقیم و بالا خودش کوتیکول را می سوزاند و مو را شکننده می کند. مویی که کوتیکول آسیب دیده دارد، رطوبت خود را نگه نمی دارد و با هر بار شانه کردن، بخشی از خود را از دست می دهد.

نکته ای که کمتر گفته می شود این است: کراتینه روی ساقه مو کار می کند، یعنی بخشی که از پوست سر بیرون زده و دیگر بافت زنده نیست. این ماده به داخل فولیکول نفوذ نمی کند و چرخه رشد مو را مستقیم تغییر نمی دهد. پس در حالت استاندارد، کراتینه مو باعث کچلی یا ریزش ژنتیکی نمی شود.

پس چرا بعضی ها بعد از کراتینه واقعا دچار ریزش می شوند؟

اینجا جایی است که باید صادق بود. ریزش بعد از کراتینه وجود دارد، اما مسیرش غیرمستقیم است. سه سناریو رایج را در مطب می بینیم.

سناریوی اول، درماتیت تماسی پوست سر است. اگر محلول با پوست سر تماس پیدا کند یا فرد به فرمالدهید حساسیت داشته باشد، پوست سر ملتهب، قرمز و خارش دار می شود. التهاب طولانی مدت پوست سر می تواند فولیکول ها را زودتر از موعد وارد فاز استراحت کند و نتیجه اش ریزش منتشر چند هفته بعد است.

سناریوی دوم، تلوژن افلوویوم یا Telogen Effluvium است. هر استرس شدید فیزیکی یا شیمیایی می تواند تعداد زیادی فولیکول را همزمان به فاز تلوژن بفرستد. ویژگی مهم این نوع ریزش، تاخیر دو تا سه ماهه آن است. یعنی مویی که امروز می ریزد، معمولا محصول اتفاقی است که در دی یا بهمن افتاده. همین تاخیر باعث می شود بیمار گاهی کراتینه را مقصر بداند در حالی که ماشه اصلی، یک جراحی، یک رژیم سخت یا یک بیماری تب دار بوده است. خبر خوب این است که این نوع ریزش برگشت پذیر است و فولیکول ها از بین نرفته اند.

سناریوی سوم، شکستگی گسترده ای است که ظاهر ریزش دارد. مویی که همزمان دکلره شده و کراتینه شده، آنقدر ضعیف می شود که از نزدیکی پوست سر می شکند. بیمار حجم موی از دست رفته را می بیند و آن را ریزش می نامد، در حالی که فولیکول سالم است و مو دارد پشت سر هم قطع می شود.

رنگ مو و ریزش مو؛ مرز واقعیت و شایعه کجاست؟

رنگ موی دائمی برای اینکه بتواند رنگدانه را وارد کورتکس کند، ابتدا باید کوتیکول را باز کند. این کار با ترکیبات قلیایی مثل آمونیاک انجام می شود و پراکسید هیدروژن هم رنگدانه طبیعی مو را اکسید می کند. رزورسینول و پارافنیلن دی آمین یا همان PPD هم از ترکیبات شناخته شده در فرمول رنگ ها هستند که بیشترین سهم را در واکنش های حساسیتی دارند.

نتیجه این فرآیند در تار مو مشخص است: کاهش خاصیت ارتجاعی، از دست رفتن رطوبت، وز شدن و شکنندگی. اما این موضوع با کشتن ریشه مو یکی نیست. رنگ مو در استفاده استاندارد و با فاصله های منطقی، فولیکول را از کار نمی اندازد و باعث آلوپسی آندروژنتیک نمی شود.

ریسک واقعی رنگ مو زمانی جدی می شود که یکی از این شرایط برقرار باشد:

• تماس مکرر و طولانی رنگ با پوست سر که موجب التهاب و درماتیت می شود
• استفاده از دکلره یا بلیچ برای روشن کردن چند درجه ای، که شدیدترین آسیب را به کوتیکول وارد می کند
• فاصله کمتر از دو هفته بین رنگ و کراتینه یا هر عملیات شیمیایی دیگر
• رنگ کردن مویی که از قبل نازک، کم پشت یا تحت درمان ریزش است
• استفاده از محصولات ارزان و بی نام با غلظت نامشخص پراکسید
• بستن محکم موی خیس و رنگ شده که به کشیدگی فولیکول و آلوپسی کششی منجر می شود

مقایسه کراتینه و رنگ مو از نظر تاثیر بر مو

جدول زیر به شکل خلاصه نشان می دهد هر کدام از این دو روش، کجای مو را هدف می گیرند و ریسک واقعی شان چقدر است.

نشانه هایی که می گوید ریزش شما ربطی به سالن ندارد

بخش قابل توجهی از مراجعانی که با گله از کراتینه یا رنگ می آیند، در بررسی دقیق تر یک علت زمینه ای دارند. اگر هر کدام از این نشانه ها را می بینید، احتمالا مقصر جای دیگری است.

فرق مو پهن تر شده و پوست سر در نور از لای موها پیداست. این الگو با آلوپسی آندروژنتیک یا ریزش با الگوی زنانه همخوانی دارد که ریشه هورمونی و ژنتیکی دارد و با هیچ آرایشگاهی درست نمی شود.

ریزش شما بیشتر از سه تا چهار ماه ادامه دارد. آسیب شیمیایی ساقه مو معمولا با کوتاه کردن قسمت آسیب دیده و ترمیم، در همین بازه فروکش می کند. تداوم بیشتر یعنی یک محرک فعال دیگر در بدن وجود دارد.

آزمایش ندادن، اشتباه رایج است. کم خونی فقر آهن و فریتین پایین، کم کاری یا پرکاری تیروئید، کمبود ویتامین دی و زینک، تخمدان پلی کیستیک و مصرف برخی داروها همگی از عوامل شناخته شده ریزش هستند. تجربه نشان داده در گروه زیادی از خانم های جوان، پایین بودن فریتین ماه ها قبل از رنگ کردن مو شروع شده و رنگ فقط زمان بندی بدی داشته است.

ریزش شما بعد از زایمان، جراحی، رژیم سخت کاهش وزن یا یک دوره بیماری آغاز شده است. این تصویر کلاسیک تلوژن افلوویوم است و درمانش با درمان آسیب شیمیایی هیچ شباهتی ندارد.

پوست سر شما می خارد، پوسته می دهد یا زخم می شود. درماتیت سبورئیک، پسوریازیس و لیکن پلان مویی همگی می توانند ریزش بسازند و بعضی از آن ها اگر رها شوند به ریزش دائمی و اسکار ختم می شوند.

اگر ریزش شروع شده، از کجا باید شروع کنیم؟

اولین کار، تشخیص است نه خرید سرم. در معاینه تخصصی با درموسکوپی پوست سر می توان قطر تارها، وضعیت فولیکول و التهاب را دید و مشخص کرد که با شکستگی طرف هستیم یا ریزش. آزمایش خون کامل شامل فریتین، آهن، تیروئید، ویتامین دی و در صورت لزوم پروفایل هورمونی، بخش جدانشدنی این ارزیابی است.

بعد از آن، برنامه درمانی روی علت سوار می شود. برای آسیب ساقه مو، اولویت با قطع موقت عملیات شیمیایی، کوتاه کردن بخش آسیب دیده، ماسک های پروتئینی و کاهش حرارت است. برای ریزش فولیکولی، بسته به نوع آن از محلول ماینوکسیدیل، مزوتراپی مو، پی آر پی، درمان های دارویی خوراکی و لیزر کم توان استفاده می شود که همگی زیرمجموعه درمان ریزش مو بدون کاشت قرار می گیرند. در بسیاری از موارد، به خصوص وقتی فولیکول ها هنوز فعال هستند، نیازی به عمل جراحی نیست و نتیجه رضایت بخش با روش های غیرتهاجمی به دست می آید.

نکته ای که همیشه به مراجعان می گوییم این است که مو با تقویم خودش کار می کند. حتی وقتی درمان درست شروع شود، دیدن نتیجه واقعی حداقل سه تا شش ماه زمان می برد، چون فولیکول باید دوره رشد تازه ای را آغاز کند. صبر در این مسیر بخشی از درمان است.

چطور رنگ و کراتینه را کم خطرتر کنیم؟

اگر نمی خواهید از این خدمات صرف نظر کنید، رعایت چند اصل ساده تفاوت بزرگی می سازد.

بین رنگ کردن و کراتینه حداقل دو هفته فاصله بگذارید و هرگز هر دو را در یک روز انجام ندهید. ترتیب درست هم مهم است: ابتدا رنگ، بعد کراتینه، چون مو بعد از کراتینه رنگ را به خوبی نمی گیرد.

قبل از استفاده از هر رنگ جدید، تست حساسیت پشت گوش یا داخل آرنج انجام دهید و ۴۸ ساعت صبر کنید. این کار ساده جلوی بسیاری از درماتیت های شدید را می گیرد.

اگر در حال حاضر تحت درمان ریزش هستید یا موهایتان نازک و کم پشت شده، عملیات شیمیایی را تا تثبیت وضعیت به تعویق بیندازید. مویی که ضعیف است، تحمل استرس مضاعف را ندارد.

سالن را بر اساس تهویه و کیفیت مواد انتخاب کنید، نه فقط قیمت. محیطی که هنگام کشیدن اتو بوی تند و آزاردهنده دارد، احتمالا با فرمول های فرمالدهیددار کار می کند.

بعد از هر عملیات شیمیایی، از شامپوهای بدون سولفات، ماسک های ترمیمی و روغن های سبک استفاده کنید و دمای اتو و سشوار را پایین نگه دارید.

جمع بندی

کراتینه و رنگ مو در تصویر کلی ریزش مو، متهمان درجه یک نیستند. کار اصلی آن ها تضعیف و شکستن ساقه موست و این آسیب با کمی صبر و مراقبت جبران می شود. نقش این دو زمانی جدی می شود که با التهاب پوست سر، حساسیت شیمیایی یا زمینه ای مثل کم خونی، اختلال تیروئید و ریزش ارثی همراه شوند. در چنین شرایطی، کراتینه یا رنگ نقش ماشه را بازی می کند، نه علت اصلی را.

بنابراین اگر بعد از یک کار آرایشی نگران ریزش شدید، به جای حدس زدن و امتحان کردن محصولات مختلف، یک ارزیابی تخصصی انجام دهید. در کلینیک دکتر بیتا ساقی، تفکیک شکستگی از ریزش با معاینه پوست سر و آزمایش خون معمولا در همان جلسه اول انجام می شود و مسیر را روشن می کند. مویی که ریشه اش سالم است، فرصت برگشت دارد؛ فقط باید بدانیم دقیقا با چه چیزی طرف هستیم.

پرسش های متداول

آیا کراتینه مو باعث ریزش مو می شود؟
کراتینه به شکل مستقیم فولیکول مو را از کار نمی اندازد، چون فقط روی ساقه مو اثر می گذارد. اما اگر مواد با پوست سر تماس پیدا کند یا حساسیت ایجاد شود، التهاب حاصل می تواند به ریزش موقت منجر شود. آسیب شایع تر، شکستن مو در اثر حرارت بالای اتو است.

بعد از رنگ مو چقدر ریزش طبیعی است؟
ریزش روزانه پنجاه تا صد تار در همه افراد طبیعی است. اگر بعد از رنگ کردن، تعداد تارهای کوتاه و بریده بیشتر شده اما تعداد کل موهای ریخته تغییر چندانی نکرده، شما با شکستگی روبه رو هستید نه ریزش. اگر حجم موی ریخته به شکل محسوس افزایش یافت و ادامه دار شد، بررسی پزشکی لازم است.

چند وقت یک بار می توانم موهایم را کراتینه کنم؟
برای بیشتر افراد، فاصله چهار تا شش ماه منطقی است. تکرار زودتر از این بازه، به خصوص روی موی دکلره شده، ریسک شکستگی گسترده را بالا می برد.

آیا موهایی که به خاطر رنگ یا کراتینه ریخته اند دوباره رشد می کنند؟
اگر فولیکول سالم باشد، بله. آسیب شیمیایی ساقه مو ماهیت اسکارساز ندارد و مو دوباره رشد می کند. زمان لازم برای بازگشت تراکم قابل مشاهده معمولا شش تا نه ماه است، چون سرعت رشد موی سر در ماه حدود یک سانتی متر است.

آیا برای ریزش بعد از عملیات شیمیایی حتما باید کاشت مو انجام داد؟
خیر. در این نوع ریزش که معمولا موقتی و غیراسکارساز است، فولیکول ها فعال هستند و روش های غیرجراحی مثل مزوتراپی، پی آر پی و درمان دارویی معمولا کافی است. کاشت مو برای مواردی مطرح می شود که فولیکول از بین رفته باشد.

فرق ریزش بعد از زایمان با ریزش بعد از کراتینه چیست؟
هر دو می توانند تلوژن افلوویوم باشند، اما ریزش پس از زایمان معمولا سه تا چهار ماه بعد از تولد نوزاد و به دنبال افت استروژن شروع می شود و در طول شش ماه فروکش می کند. تشخیص افتراقی این دو بر عهده متخصص پوست و مو است.

آیا رنگ موهای گیاهی و بدون آمونیاک بی خطر هستند؟
کم خطرتر هستند، نه کاملا بی خطر. بسیاری از محصولات با برچسب گیاهی هم مقداری PPD یا ترکیبات مشابه دارند. تست حساسیت برای این دسته هم توصیه می شود.