ریزش مو ناشی از مصرف برخی داروها؛ چه داروهایی مقصرند؟

بیشتر افرادی که با شکایت ریزش مو به کلینیک می آیند، اول سراغ ژنتیک، استرس و رژیم غذایی می روند. کمتر کسی به جعبه داروهای خانه اش شک می کند. حال آنکه در بخش قابل توجهی از پرونده ها، پای یک دارو در میان است؛ دارویی که چند ماه قبل شروع شده و بیمار هیچ ارتباطی بین آن و ریختن موهایش نمی بیند. همین فاصله زمانی بین شروع دارو و شروع ریزش است که رد ماجرا را گم می کند.

خبر خوب اینکه ریزش موی دارویی در اغلب موارد برگشت پذیر است. برخلاف طاسی آندروژنیک که فولیکول را به تدریج کوچک و کم رمق می کند، بیشتر داروها فقط چرخه رشد مو را به هم می ریزند و ریشه را از بین نمی برند. به همین دلیل هم در کلینیک دکتر بیتا ساقی، قدم اول در برخورد با این بیماران مرور دقیق فهرست داروهای مصرفی است، نه پیشنهاد فوری روش های تهاجمی.

در ادامه می بینید کدام گروه های دارویی بیشترین گزارش عوارض مویی را دارند، چطور تشخیص دهید ریزش شما دارویی است و چه مسیرهایی برای درمان ریزش مو بدون کاشت پیش رویتان قرار دارد.

چرخه رشد مو و نقطه ای که دارو وارد ماجرا می شود

هر تار مو سه مرحله را پشت سر می گذارد: آناژن یا رشد فعال، کاتاژن یا مرحله انتقالی کوتاه، و تلوژن یعنی استراحت و ریزش. در شرایط طبیعی حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد موهای سر در فاز آناژن هستند و ۱۰ تا ۱۵ درصد در فاز تلوژن. ریختن روزانه پنجاه تا صد تار مو بخشی از همین چرخه است و ربطی به بیماری ندارد.

دارو این تعادل را از دو راه به هم می زند. یا سلول های در حال تقسیم ریشه مو را مستقیم مهار می کند و تار مو را در همان فاز رشد می شکند، یا با اثر بر هورمون ها، جریان خون و متابولیسم بدن، تعداد زیادی از فولیکول ها را زودتر از موعد به فاز استراحت می فرستد. نتیجه حالت اول ظرف چند هفته دیده می شود و نتیجه حالت دوم چند ماه بعد.

تلوژن افلوویوم یا آناژن افلوویوم؛ ریزش شما کدام است؟

این دو نام تخصصی، دو چهره کاملا متفاوت از ریزش موی دارویی را توصیف می کنند و درمانشان هم یکی نیست.

تلوژن افلوویوم شایع ترین شکل ریزش مو ناشی از دارو است. معمولا دو تا چهار ماه پس از شروع دارو خودش را نشان می دهد، منتشر و یکدست است، از تمام سطح سر می ریزد و کمتر به طاسی کامل می رسد. بیمار شکایت می کند که کف حمام و روی شانه پر از مو شده و فرق سر پهن تر به نظر می رسد. پس از برطرف شدن عامل محرک، ریزش معمولا ظرف سه تا شش ماه فروکش می کند و تراکم طی شش تا دوازده ماه برمی گردد.

آناژن افلوویوم داستان دیگری است. این نوع ریزش عمدتا با داروهای سیتوتوکسیک و شیمی درمانی رخ می دهد، سرعت بسیار بالایی دارد و ظرف یک تا سه هفته پس از شروع درمان آغاز می شود. در این حالت ممکن است بیش از ۸۰ درصد موهای سر ریخته شود و ابرو و مژه هم درگیر شوند.

داروهای شیمی درمانی؛ شناخته شده ترین مقصر

هیچ گروه دارویی به اندازه داروهای ضد سرطان با ریزش مو شناخته نشده است. این داروها سلول های با تقسیم سریع را هدف می گیرند و سلول های ریشه مو دقیقا در همین دسته قرار دارند. شدت ریزش به نوع دارو، دوز و ترکیب رژیم درمانی بستگی دارد؛ تاکسان ها و داکسوروبیسین ریزش شدیدتری می سازند، در حالی که برخی رژیم ها فقط باعث نازک شدن مو می شوند.

نکته امیدوارکننده این است که موها معمولا دو تا سه ماه پس از پایان دوره درمان دوباره رشد می کنند، هرچند ممکن است بافت و رنگ اولیه شان کمی تغییر کند. موی جدید گاهی فرتر یا روشن تر از قبل درمی آید و طی یک تا دو سال به حالت پیشین نزدیک می شود.

رتینوئیدها و ویتامین A؛ وقتی درمان آکنه به موها می رسد

ایزوترتینوئین یکی از پرمصرف ترین داروها برای آکنه شدید است و ریزش مو از عوارض شناخته شده آن به شمار می رود. این عارضه معمولا وابسته به دوز است؛ یعنی هرچه دوز روزانه بالاتر باشد، احتمال درگیری مو بیشتر می شود. مصرف خودسرانه مکمل های ویتامین A با دوز بالا هم دقیقا همین اثر را دارد و متاسفانه در ایران زیاد دیده می شود.

بیمارانی که دوره ایزوترتینوئین را زیر نظر پزشک تمام می کنند، معمولا چند ماه پس از پایان درمان شاهد بازگشت تراکم مو هستند. مشکل جایی جدی می شود که فرد بدون معاینه و آزمایش، دارو را از دوستش گرفته باشد.

داروهای قلب و عروق؛ گروهی که کمتر کسی به آن شک می کند

بتابلاکرها مانند پروپرانولول و متوپرولول، مهارکننده های آنزیم مبدل مثل کاپتوپریل و انالاپریل، استاتین ها و داروهای ضد انعقاد همگی می توانند تعادل چرخه مو را به هم بزنند. چون این داروها اغلب طولانی مدت مصرف می شوند، بیمار ارتباط بین قرص فشار خونش و ریزش مو را دیر متوجه می شود.

در این موارد قطع دارو تقریبا هیچ وقت گزینه درستی نیست. کاری که باید انجام شود، مشورت با پزشک معالج برای بررسی داروی جایگزین درون همان گروه است. بسیاری از بیماران با تغییر یک داروی هم خانواده، بدون آنکه کنترل بیماری زمینه ای شان به خطر بیفتد، ریزش را متوقف کرده اند.

هورمون ها، قرص های ضد بارداری و داروهای تیروئید

هر چیزی که تعادل هورمونی بدن را جابه جا کند، روی مو اثر می گذارد. قطع ناگهانی قرص های ضد بارداری، شروع یا تغییر نوع آنها، تزریق پروژسترون و مصرف تستوسترون از عوامل رایج ریزش موی هورمونی هستند. برخی قرص های ضد بارداری با اثر آندروژنیک می توانند در خانم های مستعد، طاسی با الگوی زنانه را زودتر آشکار کنند.

اختلالات تیروئید هم لایه دیگری به ماجرا اضافه می کنند. هم خود کم کاری و پرکاری تیروئید باعث ریزش می شوند و هم دوره تنظیم دوز لووتیروکسین یا متی مازول می تواند چند ماه ریزش موقت ایجاد کند. به همین دلیل قبل از هر تصمیمی، آزمایش تیروئید و پروفایل هورمونی جزو بررسی های پایه است.

داروهای اعصاب و روان چه نقشی دارند؟

ضدافسردگی های گروه مهارکننده بازجذب سروتونین مثل فلوکستین و سرترالین، تثبیت کننده های خلق مانند لیتیوم و والپروات سدیم، و برخی داروهای ضد تشنج در فهرست داروهای مرتبط با ریزش مو قرار دارند. لیتیوم و والپروات در این میان گزارش های بیشتری دارند و اثرشان معمولا وابسته به دوز است.

اینجا یک تله رایج وجود دارد: افسردگی و اضطراب خودشان به تنهایی می توانند تلوژن افلوویوم بسازند. بنابراین همیشه نمی توان ریزش را به گردن دارو انداخت و لازم است پزشک شدت بیماری، زمان شروع دارو و زمان شروع ریزش را کنار هم بگذارد.

چطور بفهمیم ریزش مو از داروست؟

چند نشانه کمک می کند حدس بزنید ماجرا دارویی است، هرچند تایید نهایی با معاینه و تست های تخصصی انجام می شود:

• ریزش دو تا چهار ماه پس از شروع یک داروی جدید یا تغییر دوز شروع شده باشد.
• الگوی ریزش منتشر باشد و از تمام سطح سر بریزد، نه فقط خط رویش جلو یا تاج سر.
• ریشه موهای ریخته شده سفید و گرد باشد؛ نشانه ای از خروج طبیعی مو در فاز تلوژن.
• پوست سر التهاب، پوسته یا لکه های طاسی سکه ای شکل نداشته باشد.
• ریزش پس از قطع یا تعویض دارو ظرف چند ماه رو به کاهش بگذارد.
• آزمایش های آهن، فریتین، ویتامین D و تیروئید نتیجه طبیعی داشته باشند.

آیا باید دارو را قطع کنیم؟

پاسخ صریح این است: نه، بدون نظر پزشک هرگز. قطع خودسرانه داروی فشار خون، ضد انعقاد، تیروئید یا داروهای روانپزشکی می تواند خطری به مراتب جدی تر از ریزش مو ایجاد کند. آنچه در عمل انجام می شود، وزن کردن ضرورت دارو در برابر شدت عارضه است.

در بسیاری از موارد پزشک معالج می تواند دوز را تعدیل کند یا داروی هم گروهی با احتمال عارضه کمتر تجویز کند. اگر دارو حیاتی باشد و امکان تغییر نداشته باشد، مسیر درست، حمایت از فولیکول ها در طول دوره مصرف است تا تراکم مو تا حد ممکن حفظ شود.

درمان ریزش مو ناشی از دارو؛ چه گزینه هایی داریم؟

اولین و مهم ترین قدم، شناسایی و اصلاح عامل محرک است. پس از آن، بسته به شدت ریزش و مدت زمانی که از شروع آن گذشته، مجموعه ای از روش های غیرجراحی روی میز قرار می گیرد. مینوکسیدیل موضعی برای طولانی کردن فاز رشد، تزریق پی آر پی برای تحریک فولیکول های خواب، مزوتراپی مو برای رساندن مستقیم ویتامین ها و اسیدهای آمینه به پوست سر، و لیزر کم توان برای بهبود خون رسانی از رایج ترین این روش ها هستند.

انتخاب بین این گزینه ها کار ساده ای نیست و به تست کشش مو، تراکم سنجی، سابقه دارویی و نتایج آزمایش خون بستگی دارد. برنامه درمان ریزش مو بدون کاشت که در کلینیک برای هر بیمار طراحی می شود، معمولا ترکیبی از دو یا سه روش است، نه یک روش تنها. جبران کمبودهای تغذیه ای مانند آهن، روی، ویتامین D و بیوتین هم بخش جدانشدنی این برنامه است.

اشتباه هایی که ریزش را بدتر می کنند

شایع ترین اشتباه، سراغ رفتن از داروهای تقویتی و مکمل های اینترنتی بدون آزمایش است. مصرف بی رویه ویتامین A و حتی سلنیوم می تواند خودش عامل ریزش شود و بیمار بدون آنکه بداند، به مشکل قبلی یک مشکل تازه اضافه می کند.

اشتباه دوم عجله برای کاشت مو است. تا زمانی که ریزش فعال کنترل نشده باشد، هیچ جراح منصفی وارد مرحله کاشت نمی شود، چون هم گرافت ها در معرض خطر قرار می گیرند و هم موهای اطراف ناحیه کاشت ممکن است ظرف چند ماه بریزند و نتیجه نامتوازن شود. یک جلسه مشاوره با پزشک متخصص، مثل آنچه در مطب دکتر بیتا ساقی انجام می شود، پیش از هر تصمیم پرهزینه ای بیشترین کمک را به بیمار می کند.

در دوره مصرف دارو چطور از موها مراقبت کنیم؟

پروتئین کافی در وعده های غذایی، خواب منظم، پرهیز از رژیم های سخت کاهش وزن و کنترل استرس، چهار پایه ای هستند که تاثیرشان در حفظ تراکم مو دست کم گرفته می شود. در کنار آن، شستشوی ملایم با شامپوی بدون سولفات، کم کردن دفعات استفاده از سشوار داغ و اتو و خودداری از بستن محکم مو، فشار مکانیکی روی فولیکول های آسیب پذیر را کم می کند.

اگر دارویی مصرف می کنید که در فهرست بالا آمده، بهتر است هر سه ماه یک بار وضعیت مو را ثبت کنید. یک عکس ساده از فرق سر در نور یکسان، معیار دقیق تری از حافظه برای سنجش روند ریزش به دست می دهد.

جمع بندی

ریزش مو ناشی از دارو، برخلاف تصور رایج، نه نادر است و نه بی درمان. از شیمی درمانی و رتینوئیدها گرفته تا داروهای فشار خون، هورمون ها، ضدافسردگی ها و حتی مسکن های ساده، فهرست بلندی از داروها می توانند چرخه رشد مو را مختل کنند. کلید ماجرا در دو چیز خلاصه می شود: تشخیص درست زمان شروع ریزش نسبت به شروع دارو، و پرهیز از تصمیم های خودسرانه.

اگر موهایتان طی ماه های اخیر رقیق شده و همزمان داروی تازه ای شروع کرده اید، به جای امتحان کردن مکمل های تصادفی، سابقه دارویی تان را با یک متخصص مرور کنید. در بیشتر موارد، اصلاح یک دارو در کنار یک برنامه حمایتی درست، کافی است تا موها ظرف چند ماه مسیر بازگشت را پیدا کنند.

پرسش های پرتکرار

ریزش موی دارویی چقدر طول می کشد؟
در نوع تلوژن افلوویوم، ریزش معمولا سه تا شش ماه پس از حذف عامل محرک فروکش می کند و بازگشت تراکم شش تا دوازده ماه زمان می برد. در نوع آناژن افلوویوم که با شیمی درمانی رخ می دهد، رویش مجدد معمولا دو تا سه ماه پس از پایان دوره درمان آغاز می شود.

آیا ریزش مو ناشی از دارو دائمی است؟
در اکثریت قاطع موارد خیر. فولیکول از بین نمی رود و فقط چرخه اش مختل می شود. موارد نادر ریزش دائمی بیشتر با برخی داروهای شیمی درمانی مانند بوسولفان و در دوزهای بالا گزارش شده است.

آیا مصرف قرص ضد بارداری باعث ریزش مو می شود؟
بستگی به ترکیب قرص و زمینه هورمونی فرد دارد. قطع ناگهانی قرص یا شروع انواعی با اثر آندروژنیک می تواند طی چند ماه ریزش ایجاد کند. مشورت با پزشک برای انتخاب نوع مناسب، بهترین راه پیشگیری است.

اگر داروی حیاتی مصرف می کنم و نمی توانم قطعش کنم چه کنم؟
دارو را ادامه دهید و به جای قطع آن، سراغ حمایت از مو بروید. مینوکسیدیل موضعی، پی آر پی، مزوتراپی و اصلاح کمبودهای تغذیه ای می توانند تراکم مو را در طول دوره مصرف دارو حفظ کنند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟
اگر ریزش بیش از سه ماه ادامه دارد، اگر پوست سر التهاب یا لکه های طاسی دارد، یا اگر خط فرق سر به وضوح پهن شده است، مراجعه به متخصص پوست و مو را عقب نیندازید. تشخیص زودهنگام، دامنه گزینه های درمانی را بزرگ تر نگه می دارد.

آیا آزمایش خاصی لازم است؟
معمولا آزمایش شمارش کامل خون، فریتین و آهن، ویتامین D، روی و تست های تیروئید درخواست می شود. در کنار آن، معاینه بالینی، تست کشش مو و در صورت نیاز ترایکوسکوپی به تشخیص دقیق تر کمک می کند.